Korzyści z bezpośredniego, prostego, taniego, powszechnego udziału obywateli we wszelakich wyborach, a także – co bodaj ważniejsze – aktach referendalnych są niewątpliwe. Wymieńmy je jednak dla porządku:
Po pierwsze – łatwość i prostota decyduje o szansie wyższej frekwencji wyborczej, co jest wartością samą w sobie;
Po drugie – taniość decyduje o możliwości rozpowszechnienia tego sposobu decydowania zwłaszcza o sprawach drażliwych i budzących kontrowersje i wymagających maksymalnego zmobilizowania opinii. Czyż nie marzyłoby się nam szybkie referendum w sprawie krzyży w miejscach publicznych, aborcji na żądanie, podatku religijnego – jakoś tak mi się myślenie omskło w stronę kwestii, które dziś rozstrzyga Kościół pod rękę ze sterroryzowaną przez siebie klasą polityczną wszelkiej maści…;

Po trzecie – szybka dostępność i ewidentność wyników głosowania lub referendum, co zachęca do udziału w nim;
Po czwarte – prosta możliwość włączenia do elektoratu obywateli rozproszonych po świecie, sprzężonym już sieciami teleinformatycznymi.
Czy są zatem jakieś minusy albo wręcz zagrożenia? Niestety tak!
Po pierwsze – system powszechnego głosowania przez Internet wymaga autentycznie powszechnego dostępu do Internetu. To oczywista oczywistość jeszcze nieosiągalna w Polsce. Jeśli jednak ten warunek nie byłby spełniony, to cała idea bierze w łeb;
Po drugie – ten powszechny dostęp powinien być przynajmniej na czas głosowania darmowy. To jest problem nie tylko techniczny, ale także ekonomiczny, a raczej biznesowy dla operatorów;
Po trzecie – identyfikacja i autentykacja głosującego powinna być wiarygodna i niezaprzeczalna w najwyższym możliwym stopniu. Dziś najostrzejsze tego typu wymagania w systemach publicznych spełniają np. sieci bankomatowe – ale nie jest to wiarygodność stuprocentowa, bo ktoś może zdefraudować kartę i PIN, a ktoś inny może używać jej zamiast właściciela za jego zgodą – co jest w przypadku wyborów przynajmniej dyskusyjne. System powinien też zapewnić wykluczenie możliwości wielokrotnego głosowania, co jest teoretycznie proste, ale w przypadku systemu dopuszczającego miliony transakcji w krótkim czasie – praktycznie proste nie jest;
Po czwarte – system elektronicznego głosowania, kolekcjonowania i agregowania wyników (zliczania głosów) powinien być zabezpieczony przed ingerencją hakerów, infekcją wirusów i rozmaitego malweru oraz dostępny na żądanie – a to oznacza trzymanie w pogotowiu wielkiej, zabezpieczonej sieci rozległej w oczekiwaniu na sporadyczny akt głosowania. I to ograniczenie można by obejść, lecz inwestycja początkowa w system musiałaby być spora.
Techniczne trudności można wymijać etapami, zaczynając od pilota na jakimś wyraźnie wyznaczonym obszarze, z wykorzystaniem określonych testowych rozwiązań. To wprawdzie jeszcze raczej zabawa, podobna do polskich prawyborów we Wrześni, ale warta zachodu. Gorzej jest z aspektami socjologicznymi całego przedsięwzięcia.
Otóż demokracja bezpośrednia (nawet bardziej niż każda inna) zakłada istnienie społeczeństwa obywatelskiego - czyli społeczności świadomych, zorientowanych, dobrze poinformowanych OBYWATELI. W Atenach, gdzie po raz pierwszy i ostatni funkcjonowała taka demokracja, byli to obywatele-właściciele niewolników i dóbr ziemskich. Skąd wziąć w dzisiejszej Polsce taką społeczność OBYWATELI i jak ją zdefiniować? Skąd w dzisiejszej Polsce wziąć kompetentnych, świadomych uczestników politycznych wyborów? Skąd w dzisiejszej Polsce wziąć kompetentne, neutralne politycznie i światopoglądowo, odpowiedzialne za prawdę i rzetelne media informacyjne, kształtujące wiedzę i kompetencje głosującego?
Jak widzicie - pytań i trosk jest jeszcze znacznie więcej, niż nadziei....
Można powiedzieć, że nie ma tu różnicy wymagań wobec elektoratu w przypadku głosowania normalnego i elektronicznego, ale to nie do końca prawda. Ostatnie wybory prezydenckie w USA pokazały siłę inspiracji i promocji wyborczej dokonywanej środkami sieciowymi. Skoro tak jest, to skuteczność wszelkiej Internetowej manipulacji też jest wyższa niż poza siecią. Obowiązuje też niepisane prawo, że pewne niekorzystne zjawiska istniejące przed informatyzacją jakiejś sfery - po jej zinformatyzowaniu nasilają się w stopniu wręcz wykładniczym. Na pewno jest tak na przykład z bałaganem…., informatyzacja podnosi go do sześcianu! Nacisk na elektorat przy pomocy mailingów, anonsów, reklam i zwykłego spamu byłby zapewne druzgocący i niezależny od wszelkich prób kontroli i mógłby w pewnym momencie doprowadzić do pojawienia się w elektoracie postaw chronicznego zniechęcenia i odrzucenia. Jednym słowem – mielibyśmy powielenie istniejącej, „nieelektronicznej” sytuacji wyborczej. Trudno powiedzieć, czy elektorat Internetowy reagowałby elastyczniej na chwilowe impulsy – np. przedwyborcze prowokacje i afery (lub częściej pseudosfery) zmierzające do eliminacji przeciwników, czy łatwiej byłoby w Internecie stosować insynuacje, rozpowszechniać bezkarnie plotki itp. Można podejrzewać, że tak – a zatem od elektoratu Internetowego wymagać by należało wyższego stopnia dojrzałości, niż od dzisiejszego. A jak to osiągnąć w krótkim czasie? A jak to osiągnąć w ogóle?
A jednak - jestem optymistą! W odleglejszej perspektywie głosowanie w Internecie jest wyjściem oczywistym i nieuniknionym. Trzeba się do tego przygotowywać już dziś.

 A          7        
HE     X    N U   YFJ
 4    7JS   8JU      
 7     Q      B   D9M
7CA           D