czym są Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia na lata 2007-2013 ?

Prace nad stworzeniem systemu absorpcji zapowiadanej pomocy unijnej dla Polski rozpoczął intensywnie od początku 2005 Minister Hausner, w połowie poprzedniego, niepełnego okresu finansowania (2004-2006). Dzisiejsza absorpcja środków unijnych, którą tak szczycił się rząd PiS jest skutkiem pracy poprzedniej ekipy. Wciąż jeszcze bowiem wydatkowane są i rozliczane środki przyznane Polsce przez UE w ramach planu wydatków 2004-2006. A więc wskazywany do dziś przez PiS „najwyższy poziom absorpcji środków unijnych” to w istocie efekt pracy „poprzedniej ekipy” - Belki-Hauznera.
Ekipa PiS odrzuciła Narodowy Plan Rozwoju na lata 2006-2013 (NPR) - dokument bazowy przygotowywany przez wicepremiera Hauznera i rozpoczęła, z chwilą przejęcia władzy (bo nie wcześniej), przygotowywanie Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia na lata 2007-2013 (NSRO). Z powodu odrzucenia NPR-u zaistniały istotne opóźnienia w uzgadnianiu nowego dokumentu bazowego (a więc także ilości i zawartości Programów Operacyjnych) z Komisją Europejską. Zasadnicze różnice pomiędzy koncepcjami wykorzystania funduszy unijnych jako narzędzi realizacji polityki, doprowadziły do zamiany w dużej części uzgodnionego z Komisją Europejską NPR-u, na całkowicie „szkicowe” NSRO, które do właściwie końca pierwszego roku obowiązywania 7-letniego okresu finansowania unijnego 2007-2013, nie uruchomiło środków.

Czy Polska zdoła zaabsorbować szacowane na około 65 mld Euro środki? Odpowiedzi udzieli nam Komisja Europejska w śródokresowych ewaluacjach stopnia zaawansowania absorpcji tych środków.
Niestety, mam niezbyt przyjemne przeczucie, którego nie chciałbym łączyć ze swoją antypatią polityczną do tamtej ekipy. Hausner stawiał na skuteczność absorpcji opartej na doświadczeniu społeczności lokalnych, środowisk biznesowych i wydolności centralnej administracji państwowej. Zdawał sobie sprawę, ze centralne zarządzanie takimi gigantycznymi pieniędzmi to „wąskie gardło” całego systemu. Ekipa PiS opierała swój plan na doktrynalnym wspieraniu środowisk dających jej polityczny profit. Stąd stworzenie specjalnego Programu Operacyjnego nastawionego na tzw.”ścianę wschodnią”, stąd opóźnienia wynikające z upierania się przy centralistycznym zarządzaniu lwią częścią funduszy i odejściu od zwiększania uprawnień regionów i społeczności lokalnych. Teraz ekipa PO-PSL będzie znów zawracać Wisłę kijem, a czas biegnie. I tak sędzią będzie Komisja Europejska, która może w oparciu o ocenę stopnia wykorzystania środków, zmniejszyć ich kwotę, nawet drastycznie.
Miarą pragmatyki naszego środowiska winna być jednak próba na każdym kroku i wszędzie, gdzie to możliwe myślenie kategoriami projektów, najlepiej powiązanymi z innymi projektami i sięganie po środki unijne wszędzie gdzie to możliwe. Szansą, który pozostał po działaniu ekipy Hauznera w Komisji Europejskiej jest zasada N+2, dająca szansę na wykorzystanie środków do 2015 roku.
Środki unijne są instrumentem realizacji zasadniczych celów istnienia Unii Europejskiej. Cele te są uzgadniane wspólnie, przez wszystkie państwa członkowskie, na arenie Komisji Europejskiej, poprzez narzędzia ich osiągania, którymi są polityki i strategie wspólnotowe. Fundusze Europejskie pogrupowane są zgodnie z owymi pryncypiami działania Unii. Natomiast kraje członkowskie posługują się w formowaniu swoich Programów Operacyjnych uzgodnionymi z Komisją Europejską celami horyzontalnymi, które w istocie są celami Unii Realizują one jednocześnie i politykę państwa członkowskiego i Unii jako całości. Ma to znaczenie dla każdego potencjalnego beneficjenta, gdyż, każdy nawet najmniejszy z projektów jest trybikiem w europejskiej machinie. W ten sposób każdy beneficjent realizuje cele Unii - tak realizuje się spójność. Państwo Polskie i Unia Europejska uzgodniły następujące cele horyzontalne dla polskich Programów Operacyjnych:
1. Poprawa jakości funkcjonowania instytucji publicznych oraz rozbudowa mechanizmów partnerstwa;
2. Poprawa jakości kapitału ludzkiego i zwiększenie spójności społecznej;
3. Budowa i modernizacja infrastruktury technicznej i społecznej mającej podstawowe znaczenie dla wzrostu konkurencyjności Polski;
4. Podniesienie konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw, w tym szczególnie sektora wytwórczego o wysokiej wartości dodanej oraz rozwój sektora usług;
5. Wzrost konkurencyjności polskich regionów i przeciwdziałanie ich marginalizacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej;
6. Wyrównywanie szans rozwojowych i wspomaganie zmian strukturalnych na obszarach wiejskich.
Należy tu podkreślić najważniejsze założenie: pomoc unijna kierowana jest do tych beneficjentów, którzy realizują poprzez swoje działania cele Unii. A celem Unii nie jest wspomaganie finansowe przedsiębiorcy w jego rozwoju ekonomicznym! Jest natomiast wspomaganie zastosowań nowoczesnych technologii, wprowadzanie innowacyjnych procedur. Stąd „wartością dodaną” każdego zgłaszanego projektu nie jest zwiększenie produkcji, a uruchomienie nowej produkcji lub modernizacja produkcji, bo zwiększanie konkurencyjności odbywa się poprzez innowacyjne wdrożenia, a nie „zwiększanie masy”. To niestety jest najczęstszy, zasadniczy błąd merytoryczny wniosków składanych przez przedsiębiorców.

Programy Operacyjne (informacje na podstawie www.funduszestrukturalne.gov.pl)

PO INFRASTRUKTURA i ŚRODOWISKO
Głównym celem Programu Operacyjnego IiŚ jest podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej Polski i jej regionów poprzez rozwój infrastruktury technicznej przy równoczesnej ochronie i poprawie stanu środowiska, zdrowia, zachowaniu tożsamości kulturowej i rozwijaniu spójności terytorialnej. PO Infrastruktura i Środowisko koncentruje się na działaniach o charakterze strategicznym i ponadregionalnym. Ponad 66% wydatków zostanie przeznaczonych na realizację celów Strategii Lizbońskiej.
Priorytety:
I.     Gospodarka wodno-ściekowa
II.     Gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi
III.     Zarządzanie zasobami i przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska
IV.     Przedsięwzięcia dostosowujące przedsiębiorstwa do wymogów ochrony środowiska
V.     Ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych
VI.     Drogowa i lotnicza sieć TEN-T
VII.     Transport przyjazny środowisku
VIII.     Bezpieczeństwo transportu i krajowe sieci transportowe
IX.     Infrastruktura drogowa w Polsce Wschodniej
X.     Infrastruktura energetyczna przyjazna środowisku
XI.     Bezpieczeństwo energetyczne
XII.     Kultura i dziedzictwo kulturowe
XIII.     Bezpieczeństwo zdrowotne i poprawa efektywności systemu ochrony zdrowia
XIV.     Infrastruktura szkolnictwa wyższego
XV.     Pomoc techniczna – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
XVI.     Pomoc techniczna – Fundusz Spójności
XVII.     Konkurencyjność regionów

Finansowanie
Na realizację PO IiŚ na lata 2007-2013 zostanie przeznaczonych ponad 36 mld euro. Ze środków Unii Europejskiej będzie pochodziło 27 848,3 mln euro (w tym ze środków Funduszu Spójności – 21 511,06 mln euro (77%) oraz Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego – 6 337,2 mln euro (23%)).
Projekty
Do dofinansowanie w ramach PO IiŚ będzie się można starać m.in. dla projektów:
dużych, których koszt całkowity przekracza 25 mln euro (dotyczące środowiska naturalnego) oraz ponad 50 mln euro (infrastruktura);
systemowych, polegających na dofinansowaniu realizacji przez poszczególne organy administracji publicznej i inne jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych, zadań publicznych określonych w odrębnych przepisach dotyczących tych organów i jednostek
indywidualnych, określonych w programie operacyjnym, zgłaszanych przez beneficjentów imiennie wskazanych w programie operacyjnym
pomocy technicznej (dla administracji i urzędów uczestniczących we wdrażaniu projektów)
Pozostałe projekty z zakresu ochrony środowiska będą wybierane w drodze konkursu, który ogłaszać będą poszczególne instytucje zarządzające.
Beneficjenci
przedsiębiorcy, w tym mali i średni
jednostki sfery badawczo - rozwojowej (instytuty naukowo - badawcze)
instytucje otoczenia biznesu oraz ich sieci (np. izby gospodarcze)
jednostki administracji centralnej
obywatele jako beneficjenci ostateczni (poprzez realizację przez w/w)
Zarządzanie
Funkcję Instytucji Zarządzającej PO IG pełni Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (MRR). Instytucjami pośredniczącymi dla poszczególnych priorytetów PO IG są: Ministerstwo Gospodarki (MG), Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA).

PO INNOWACYJNA GOSPODARKA
Program ma na celu wspieranie szeroko rozumianej innowacyjności. Oznacza to zarówno bezpośrednie wsparcie dla przedsiębiorstw, instytucji otoczenia biznesu oraz jednostek naukowych świadczących przedsiębiorstwom usługi o wysokiej jakości, jak i wsparcie systemowe zapewniające rozwój środowiska instytucjonalnego innowacyjnych przedsiębiorstw.
W ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka wspierane będą działania z zakresu innowacyjności produktowej, procesowej, marketingowej i organizacyjnej, które w sposób bezpośredni lub pośredni przyczyniają się do powstawania i rozwoju innowacyjnych przedsiębiorstw. W kontekście osiągania celów NSRO oraz PO IG wspierana i promowana będzie innowacyjność na poziomie co najmniej krajowym i/lub międzynarodowym. Działania innowacyjne o takim charakterze i zasięgu generują najwyższą wartość dodaną dla gospodarki i przedsiębiorstw, a zatem w największym stopniu przyczyniają się do umacniania zdolności konkurencyjnej polskiej gospodarki w wymiarze międzynarodowym. W ramach PO IG nie będzie wspierana innowacyjność na poziomie lokalnym lub regionalnym. Tego rodzaju innowacyjność będzie promowana i wspierana w Regionalnych Programach Operacyjnych i Programie Operacyjnym Rozwój Polski Wschodniej.
Priorytety
I.     Badania i rozwój nowoczesnych technologii
II.     Infrastruktura sfery B+R
III.     Kapitał dla innowacji
IV.     Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia
V.     Dyfuzja innowacji
VI.     Polska gospodarka na rynku międzynarodowym
VII.     Budowa i rozwój społeczeństwa informacyjnego
Finansowanie
Łączna wielkość publicznych środków finansowych zaangażowanych w realizację PO IG w latach 2007-2013 wyniesie około 9,7 mld euro, z czego ze środków Unii Europejskiej będzie pochodziło ok. 8,3 mld euro. Na realizację priorytetu I zostanie przeznaczonych 1314,3 mln euro, II – 1314,3 mln euro, III –340 mln euro, IV – 3309,7 mln euro, V – 398,9 mln euro, VI – 410,6 mln euro, VII – 2294,1 mln euro.
Beneficjenci
Z instrumentów przewidzianych do realizacji w ramach PO IG będą mogły skorzystać następujące grupy beneficjentów:
przedsiębiorcy, w tym mali i średni
jednostki sfery badawczo-rozwojowej
instytucje otoczenia biznesu oraz ich sieci
jednostki administracji centralnej i obywatele.
Zarządzanie
Funkcję Instytucji Zarządzającej PO IG pełni Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (MRR). Instytucjami pośredniczącymi dla poszczególnych priorytetów PO IG są: Ministerstwo Gospodarki (MG), Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA).
Projekty
O dofinansowanie w ramach PO IG można się będzie starać dla projektów m.in.:
dotyczących zintegrowanych, multidyscyplinarnych badań w obszarach nauki i technologi
zwiększających zainteresowanie podejmowaniem pracy naukowej przez studentów i doktorantów
stymulujących rozwój ośrodków o wysokim potencjale badawczym, w tym działających na bazie konsorcjów naukowo - przemysłowych i regionalnych konsorcjów naukowo - przemysłowych
inicjujących działalność innowacyjną poprzez identyfikowanie, weryfikację innowacyjnych pomysłów o dużym potencjale rynkowym
wdrażających wyniki prac w sektorze B+R
związanych z rozwojem powiązań kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym, w tym klastrów.


PO KAPITAŁ LUDZKI
Celem głównym programu jest umożliwienie pełnego wykorzystania potencjału zasobów ludzkich, poprzez wzrost zatrudnienia i potencjału adaptacyjnego przedsiębiorstw i ich pracowników, podniesienie poziomu wykształcenia społeczeństwa, zmniejszenie obszarów wykluczenia społecznego oraz wsparcie dla budowy struktur administracyjnych państwa.
Finansowanie
Program Operacyjny Kapitał Ludzki finansowany będzie w 85% ze środków Unii Europejskiej (Europejskiego Funduszu Społecznego) oraz w 15% ze środków krajowych. Całość kwoty, jaką przewidziano na realizację Programu, wynosi prawie 11,5 mld euro, w tym wkład finansowy Europejskiego Funduszu Społecznego to ponad 9,7 mld  euro, a pozostałą część stanowią środki krajowe.
Priorytety
PO Kapitał Ludzki składa się z 10 priorytetów, realizowanych równolegle na poziomie centralnym i regionalnym. W ramach komponentu centralnego środki zostaną przeznaczone przede wszystkim na wsparcie efektywności struktur i systemów instytucjonalnych, natomiast środki komponentu regionalnego zostaną przeznaczone na wsparcie dla osób i grup społecznych.
1. Zatrudnienie i integracja społeczna
2. Rozwój zasobów ludzkich i potencjału adaptacyjnego przedsiębiorstw oraz zdrowie pracujących
3. Wysoka jakość systemu oświaty
4. Szkolnictwo wyższe i nauka
5. Dobre rządzenie
6. Rynek pracy otwarty dla wszystkich
7. Promocja integracji społecznej
8. Regionalne kadry gospodarki
9. Rozwój kształcenia i kompetencji w regionach
10. Pomoc techniczna (dla instytucji zarządzającej programem)


Beneficjenci
przedsiębiorcy
instytucje rynku pracy
instytucje szkoleniowe
jednostki administracji rządowej i samorządowej
instytucje otoczenia biznesu
organizacje pozarządowe
instytucje systemu oświaty i szkolnictwa wyższego.



PO ROZWÓJ POLSKI WSCHODNIEJ
Cele i priorytety
Celem głównym PO Rozwój Polski Wschodniej jest przyspieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej, tj. województw: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego. Cel ten nawiązuje do rządowego programu „Solidarne Państwo” i wynika ze formułowanych w perspektywie średniookresowej celów Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015 oraz jest zgodny z celem NSRO 2007-2013, którym jest „Tworzenie warunków dla wzrostu konkurencyjności gospodarki polskiej opartej na wiedzy i przedsiębiorczości zapewniającej wzrost zatrudnienia oraz wzrost poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej”.
Priorytety
I. Nowoczesna gospodarka
1.Infrastruktura uczelni
2.Infrastruktura społeczeństwa informacyjnego
3.Wspieranie innowacji
4.Promocja i współpraca
II. Wojewódzkie ośrodki wzrostu
1.Systemy miejskiego transportu zbiorowego
2.Infrastruktura turystyki kongresowej i targowej
III. Infrastruktura drogowa
1.Infrastruktura drogowa
2.Trasy rowerowe
IV. Pomoc techniczna
1.Wsparcie procesu wdrażania Programu
2.Działania informacyjne i promocyjne. 
Źródła finansowania
Projekty realizowane w ramach programu będą współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Pula środków przeznaczonych na ten cel to ok. 2,27 mld euro, w tym ok. 992 mln euro specjalnych środków, przeznaczonych dla pięciu regionów Unii Europejskiej o najniższym poziomie PKB na mieszkańca. Pozostała kwota, tj. ok. 1,21 mld euro z EFRR, stanowi dodatkowe środki wyasygnowane przez Rząd RP z puli funduszy strukturalnych przyznanych Polsce, które zostały podzielone za pomocą odrębnego algorytmu.
Na realizację programu w Lubelskiem przeznaczono 508,57 mln euro, w Podkarpackiem – 487,48 mln euro, w Podlaskiem – 386,86 mln euro, w Świętokrzyskiem – 375,30 mln euro, w Warmińsko-mazurskiem – 447,37 mln euro.
Beneficjenci
uczelnie, jednostki naukowe,
jednostki samorządu terytorialnego oraz związki i stowarzyszenia z ich udziałem,
przedsiębiorcy,
organizacje pozarządowe,
instytucje otoczenia biznesu i innowacji (agencje i fundacje rozwoju
związki i stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego.
Zarządzanie
Instytucją Zarządzającą PO RPW jest minister właściwy ds. rozwoju regionalnego, który wykonuje swoje funkcje za pomocą właściwego departamentu. Instytucja Zarządzająca przekaże część swoich zadań Instytucjom Pośredniczącym.
Projekty
mające na celu poprawę infrastruktury edukacyjnej służącej prowadzeniu działalności dydaktycznej na poziomie wyższym oraz działalności rozwojowej i naukowo-badawczej,
kompleksowe w zakresie infrastruktury społeczeństwa informacyjnego,
wspierające innowacje z zakresu budowy i rozbudowy parków przemysłowych, naukowo-technologicznych, ośrodków innowacji, inkubatorów,
z zakresu budowy i modernizacji obiektów infrastruktury wystawienniczej, targowej, kongresowej, konferencyjnej i sportowej o znaczeniu krajowym i międzynarodowym.

PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY REGIONALNEJ (INTERREG)
Wyodrębnienie współpracy terytorialnej jako osobnego celu polityki spójności potwierdza duże znaczenie wspólnych przedsięwzięć podejmowanych przez partnerów unijnych. Zwiększono wysokość środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na ten cel. W latach 2007-2013 na rozwój współpracy terytorialnej z budżetu Unii Europejskiej  przeznaczono łącznie 7,75 mld euro. Polska alokacja na realizację programów w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej (EWT) wyniesie 557,8 mln euro. Dodatkowe 173,3 mln euro zostanie przeznaczonych przez Polskę na współpracę transgraniczną z państwami nie należącymi do Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa (EISP).
Programy operacyjne w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej mają charakter międzynarodowy, w którym udział biorą co najmniej dwa państwa. Ich opracowaniem zajmują się międzynarodowe grupy robocze, składające się z przedstawicieli państw uczestniczących w danym programie. Budżet programu jest wspólny dla wszystkich państw uczestniczących w danym programie (państwa wnoszą do budżetu programu wkład EFRR+środki krajowe). Środki z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przekazywane są beneficjentom na zasadzie refundacji poniesionych wydatków. Ponadto każdy program wdrażany jest przez wspólne struktury zarządzające.
Polska będzie uczestniczyła w następujących programach operacyjnych w ramach poszczególnych komponentów Europejskiej Współpracy Terytorialnej:
współpraca transgraniczna:
Polska (Zachodniopomorskie) - Niemcy (Meklemburgia/Pomorze Wschodnie-Brandenburgia)
Polska (Lubuskie) - Niemcy (Brandenburgia)
Polska (Lubuskie i Dolnośląskie) - Niemcy (Saksonia)
Polska - Republika Czeska
Polska - Republika Słowacka
Polska - Litwa
Polska – Szwecja - Dania - Litwa - Niemcy (Południowy Bałtyk)
współpraca transnarodowa:
Region Morza Bałtyckiego (ang. akronim BSR): Polska, Dania, Estonia, Finlandia, Litwa, Łotwa, Niemcy (wybrane regiony), Szwecja oraz 3 państwa spoza Unii Europejskiej: Białoruś (wybrane regiony), Norwegia i Rosja (wybrane regiony)
Europa Środkowa: Polska, Austria, Czechy, Niemcy (wybrane regiony), Słowacja, Słowenia, Węgry, Włochy (wybrane regiony), Ukraina (wybrane regiony)
program współpracy międzyregionalnej obejmujący całe terytorium UE - INTERREG IV C.
Beneficjenci
jednostki samorządu terytorialnego wszystkich szczebli
podmioty i jednostki organizacyjne powoływane lub tworzone przez państwo, wojewodów lub jest w celu świadczenia usług publicznych
pozarządowe organizacje non-profit
izby: gospodarcze, handlowe i rzemieślnicze
szkoły wyższe
instytucje publiczne prowadzące działalność edukacyjną, badawczą
instytucje kultury
kościoły i związki wyznaniowe
euroregiony.

REGIONALNE PROGRAMY OPERACYJNE
Regionalne Programy Operacyjne, które stworzono odrębnie w poszczególnych województwach, w całości współfinansowane są z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Budżet wszystkich 16 RPO wyniesie ok. 16 mld euro (uwzględniając tylko środki z EFRR). W ramach RPO o unijne pieniądze można się starać na wiele typów inwestycji z zakresu edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury drogowej i ochrony środowiska, społeczeństwa informacyjnego, kultury, turystyki, sportu, a także przyczyniające się do wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstw. W porównaniu ze Zintegrowanym Programem Operacyjnym Rozwoju Regionalnego, realizowanym w latach 2004-2006, zmienia się właściwie wszystko: wielkość funduszy (kilkakrotny wzrost), ich przeznaczenie (nowe cele, priorytety i działania), a także sposób wyboru projektów (prekwalifikacja) i zarządzania poszczególnymi RPO (funkcję tę przejmują zarządy województw).
REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY dla Województwa Śląskiego
(rpo.silesia-region.pl)
jest jednym z 16 regionalnych programów na lata 2007-2013. Da on regionowi nowy impuls rozwoju. Stymulowanie dynamicznego rozwoju przy wzmocnieniu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej regionu – to najważniejszy cel, jaki postawiło teraz przed sobą województwo. Śląsk otrzyma z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego ok. 1,57 mld euro. To niemal sześciokrotnie więcej niż wynosiła alokacja w ramach ZPORR na lata 2004-2006. Na realizację całego RPO przewidziano niemal 2,3 mld euro. To prawie 340 euro na mieszkańca.
Priorytety RPO Województwa Śląskiego
I     Badania i rozwój technologiczny, innowacje i przedsiębiorczość
II     Społeczeństwo informacyjne
III     Turystyka
IV     Kultura
V     Środowisko
VI     Zrównoważony rozwój miast
VII     Transport
VIII     Infrastruktura edukacyjna
IX     Zdrowie i rekreacja
X     Pomoc techniczna